حكيم عمر خيام نيشابورى ابو الفتح غياث الدين عمر بن ابراهيم نيشابورى ( متوفى به سال 515 ه . ق ) حكيم و رياضىدان و شاعر معروف ايران در قرن پنجم و ششم هجرى قمرى است . به موجب روايتى غيرمعتبر با نظام الملك و حسن صبّاح هم‌شاگرد بود . غير از رسالات متعدد علمى در جبر و مقابله ، رباعيات خيام ، كه حاوى تعاليم فلسفى ، حكمى و عرفانى است ، از دير باز مورد توجه بوده است . « تعداد رباعيّات منسوب به او كه در مجموع مآخذ نسبتا قديم به 300 رباعى نمىرسيده است ، رفته‌رفته از هزار ، تجاوز كرده است . شهرت فوق العادهء رباعيّات خيام ، در ادوار اخير ، چه در ايران چه در جهان ، تا حد زيادى مديون ترجمهء معروف انگليسى « ادوارد فيتز جرالد » است كه قبول و استقبال مردم از آن ، خيام را در اروپا به‌عنوان يكى از گويندگان بزرگ عالم مشهور كرد » « 1 » و منتهى شد به اينكه رباعيّات او به زبانهاى مختلف ، مكرر ترجمه و در دسترس علاقمندان قرار گيرد . مضمون عمدهء غالب رباعيّات او شك و حيرت و توجه به بىثباتى جهان و بهره‌جويى و اغتنام ، از ايّام و ساعات عمر است « از بعضى جهات افكار او با عقايد ابو العلاء معرّى ، شاعر عرب ، كه خيام به احتمال قوى با وجود قرب عهد ، با افكار و انديشه‌ها و آثار او آشنايى داشته است ، شباهت و هم‌آهنگى دارد و اين موارد شباهت قابل توجه است . » « 2 » بعضى از صاحبنظران انتساب رباعيّات را به حكيم عمر خيام منكر شده‌اند ، و خيّام رياضىدان و خيام شاعر را دو تن پنداشته‌اند ، اما بر خلاف اين تصور ، از قديمترين مآخذ كه در آنها از رباعيات خيّام ذكرى رفته است ، تاريخ الحكماى شهرزورى و مرصاد العباد نجم الدين رازى است و پس از آن ، جهانگشاى جوينى و تاريخ گزيده و مونس الاحرار را مىتوان ذكر كرد . اگرچه در كتب قديمتر هم اشاراتى به شعر فارسى او هست . از رباعيّات خيام ، كه باعث شهرت او شد ، تاكنون نسخهء جامع و كامل موثقى در دست نيست و بسيارى از آنچه به دو منسوب است مجهول و منحول « 3 » و هر رباعى كه مضمونش با بعضى از افكار خيّام مناسبت داشته به او نسبت داده‌اند . 4

--> ( 1 ) و ( 2 ) . دايرة المعارف فارسى ، ج اول ، ص 929 ( 2 ) . سخن با شعر ديگرى را كه به خود بسته باشند . ( 3 ) . نگاه كنيد به لغت‌نامهء دهخدا ، ص 972 .